Σάββατο, 11 Ιουλίου 2015

«ΚΟΥΤΣΑΒΑΚΗΔΕΣ ΚΑΙ ΛΑΙΚΟ ΑΣΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ».ΜΙΑ…ΑΣΥΓΚΝΩΣΤΗ …ΘΕΩΡΗΣΗ». Του Μπάμπη Κ.Μώκου


Του Μπάμπη Κ.Μώκου
Κάθε αντικοινωνική ομαδοποίηση, κάθε ιδιαίτερη ,ιδιόμορφη «δράση», έχει τα αίτια και τα αιτιατά της.Θετικά η αρνητικά.
   Οι εκ των υστέρων αναλυτές,η ευρύτερη κοινωνία ,καθώς και εμείς σήμερα, έχουμε σχηματοποιημένη γιά το …κουτσαβακισμό  τη χειρότερη εικόνα, άθλια, απερίγραπτα απαξιωτική.
  Αν όμως κανείς ανατρέξει στην νεοελληνική ιστορία και κύρια στην ιστορία των μεταεπαναστατικών του 1821 χρόνων ,θα διαπιστώσει τα παρακάτω:
 Οι κλέφτες ,αρματολοί και οι απλοί λαικοί πολεμιστές της επανάστασης ,
από το 1827 και εντεύθεν  ,για τους αγώνες και τις θυσίες τους , αναμένουν οφέλη ανταποδοτικά. 
Περιμένουν  δηλαδή  από την υποτυπωδώς μορφοποιημένη  τότε εξουσιαστική Αρχή να τιμήσει ανταποδοτικά τη δράση τους .
Πιεστικά  και με τραχείς συμπεριφορές ,απαιτούν δηλαδή ,άμεσα ανταλλάγματα ελάχιστης κοινωνικής αποκατάστασης για τις υπηρεσίες που πρόσφεραν στην πατρίδα.Και απαιτούν,προσδοκούν,  κοινωνική ένταξη η παραχώρηση γης, αξιώματα ,έστω και κατώτερα και γενικά αναγνώριση για όσα προσέφεραν  πολεμώντας τον Τούρκο.
Συνειδησιακά έχουν βαθειά ,εσωτερικά την πεποίθηση πως ναι μεν πολέμησαν για την ελευθερία, αλλά ελευθερία γι’ αυτούς σημαίνει καταφανή αλλαγή όρων διαβίωσης .
Αυτό ποτέ δεν το καταφερνουν και είναι  το μεγάλο παράπονό τους, αφού οι  διοικούντες τους θεωρούν…ανυπότακτους ,απείθαρχους,παρακατιανούς, μη αποδοχείς-μη επιδεκτικούς καμμιάς προσπάθειας  συνεννόησης και σε κανένα αίτημά τους δεν  ανταποκρίνονται.
  Από την άλλη υπάρχουν οι τοπικοί πολέμαρχοι που διαθέτουν ακόμα τεράστια δύναμη ,και αφού οι αγωνιστές μόνον αυτούς αναγνωρίζουν και όχι τους «ξενόφερτους» (όπως έλεγαν),συσπειρώνονται λοιπόν γύρω απ’αυτούς και τους γόνους τους  ,ομαδοποιούνται  και  πολεμούν κάθε κυβερνητική απόφαση ή μέτρο, φθάνοντας σε σημείο να ανέχονται με το ζόρι
εως μη αποδοχής την κατά την άποψή τους …ξενόφερτη διακυβέρνηση.
   Ετσι  επιδίδονται σε συμπεριφορές αυθαίρετες ,αντιδραστικές,πολλές φορές  συνωμοτικές ακόμα και σε προσπάθειες υποδαύλισης ,υπονόμευσης της κρατικής εξουσίας , φθάνοντας ακόμα μέχρι σε αυτοδικίες  ακόμακαι σε εγκλήματα.(Δολοφονία Καποδίστρια κ.λ.π.).
   Η κυρίως μετά το 1833 κρατική εξουσία ,είναι αλήθεια ,έχει  δύσκολο έργο για το πώς θα χειριστεί αυτούς τους τραχείς  ανθρώπους ,που οι περισσότεροι είναι αγράμματοι,απροσάρμοστοι…αγρίμια των βουνών και των λημεριών ,ανυπότακτοι και δεν καταλαβαίνουν  τι  σημαίνει να ανήκεις και να διοικείσαι από συντεταγμένο κράτος.
Θέλει να  τούς ικανοποιήσει  αλλά αδυνατεί  ,αφού το κράτος είναι ακόμα ασύνδετο,ασυντόνιστο και οι πόροι που διαθέτει ελάχιστοι.Αυτή την αδυναμία οι αγωνιστές την αντιλαμβάνονται σαν προσβολή,παραγκωνισμό,
οτι οι κυβερνώντες  πονηρά, τους αγνοούν παραδειγματικά . Τοτε λοιπόν και  αντιδρούν λυσσαλέα. Η κρατική εξουσία επανέρχεται, διορίζει μερικούς  κρατικούς  χωροφύλακες αλλά οι υπόλοιποι  δεν έχουν στον  ήλιο μοίρα.Αυτοί λοιπόν οι άλλοι…οι υπόλοιποι πού είναι και οι περισσότεροι  σηκώνουν παντιέρα και δημιουργούν  κίνημα παρόμοιο με αυτό  του «Απε
λατισμού».
Διαμορφώνουν   δηλαδή  ένα κίνημα …αντιπερισπασμού,  ένα τρόπο ζωής ολοφάνερα αντιδραστικό προς την εξουσία αλλά κυρίως  προς τους πρώην συντρόφους τους που τώρα είναι  βολεμένοι.
 Συνεχής «κοινωνικός αυτοματισμός», όπως θα λέγαμε σήμερα, τους σπρώχνει  στο απόλυτο περιθώριο , σε πράξεις πρωτόγνωρης αυθαιρεσίας -αυτοδικίας και τρόπο ζωής κλειστό, ακανόνιστο,χωρίς ίχνος δομικής συλλογικότητας ,συνεχούς παραβατικότητας.
 Αυτό και διαμορφώνει  πλήρη αντιθετικότητα με την νόμιμη κοινωνικότητα και , εν πολλοίς, αναπροσδιορίζει  τη στάση της κρατικής αρχής απέναντί τους  που σκληραίνει βάναυσα  και  πλέον δεν είναι  παρά ένα «κρυφτούλι»  , ένα αδυσώπητο ,ανελέητο κυνήγι διαρκείας.
 «Απελάτης» τι σημαίνει; Σημαίνει  πρακτικά, τον ατίθασο, τον ανυποχώρητο,τον  προκλητικά επικαλούμενο την ανδρειοσύνη του,τον εν τέλει προκλητικά  αντικοινωνικό ,περιθωριακό  που δεν καταλαβαίνει από νόμιμη τάξη, τον αντιθετικό , τον με κάθε τρόπο αντιδραστικό που ζεί  μέσα σε ένα περίγυρο στενό ,εξειδικευμένο –μια δική του… κοινωνία ,τον απροσάρμοστο, τον ασύντακτο και σε καμμιά περίπτωση προσαρμόσιμο σε κάθε είδους και μορφής κοινωνία.Που λογίζει «αφεντικό» τον εαυτό του και μόνο.
    Αναφορά στους Απελάτες κάνει με δικό του τρόπο στον «Δωδεκάλογο του Γύφτου» ο Κωστής Παλαμάς:

               «Και τους τρέμουνε των κάμπων οι κιοτήδες
                 και με ονόματα τους κράζουν πονηρά.
                 Κλέφτες  και απελάτες και προδότες
                 τους μισούν οι Βασιλιάδες κι’ ολ’οι τύραννοι…».

   Αναφορά στα χαρακτηριστικά του «Απελατισμού» κάνει και ο Νίκος Μπελλογιάννης  στο  κεφάλαιο «Πρώτες μακρυνές ρίζες» του βιβλίου του «Κείμενα από την Απομόνωση».-
  Χρόνο με το χρόνο,η αντίδραση , το μίσος  και η στάση αυτών των ανθρώπων προς  την  κρατική εξουσία αρχίζει  να παίρνει διαστάσεις απόλυτα προκλητικές  και οι παρεκλίνουσες συμπεριφορές τους χαρακτηρίζονται από υπερβάλουσα αυθαιρεσία και τρόπο ζωής ιδιαίτερα αντικοινωνικό. Ομαδοποιημένοι  λοιπόν ,κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα , είναι  πρώτοι σε κάθε μορφής εγκληματικές πράξεις και βέβαια στην εθιμικότητά τους εχει  προεξάρχουσα θέση η  διασκέδασή τους ,που πλέον δεν είχε καμμιά σχέση με τα Δημοτικά η άλλου είδους τραγούδια που την εποχή εκείνη επικρατούν.
    Καθώς είναι επιρρεπείς σε λούμπεν συμπεριφορές , δεν μπορεί παρά και οι επιλογές διασκέδασής τους,  να είναι  παρόμοιες .Κι’ αφού βρίσκουν «ανοικτή» την πόρτα λαικών ακουσμάτων του περιθώριου ,των φυλακών,μπαίνουν ,προσεταιρίζονται ,οικειοποιούνται ταυτίζουν  τις μουσικές τους διαθέσεις με τεχνοτροπίες παρακατιανές, πρωτόγνωρες ,
αντίθετες σ’ αυτές της άρχουσας τάξης ,κυρίως ανατολίζουσες .
Αφού μπαινόβγαίνουν στις φυλακές και στα κρατητήρια ,ουσίες, ναρκωτικά , πορνεία , αγωνία  για την επικείμενη δίκη και καταδίκη ,αυτά είναι που τους απασχολούν , τα βιώματα οι παραστάσεις τους.
  Ακριβώς  ό,τι ήδη καταγραμμένο, σε  στίχους ιδιόμορφους και ενός άλλου είδους μουσική απ’όπου λείπουν τα πνευστά και βασιλεύει ένα είδος όργανου σαν μικροταμπουράς , σαν τον κατοπινό μπαγλαμά,εύχρηστο ,ελαφρύ, συνήθως αυτοσχέδια κατασκευή.Αυτό το όργανο είναι πρόχειρό στη χρήση ,εύχρηστο, εύκολο  και μπορούν,λόγω μεγέθους ,να το κρύβουν σε κάθε περίπτωση ,εύκολα, από τους δεσμοφύλακες.Άλλωστε πολλοί απ’αυτούς ενασχολούνται  στις φυλακές με τη μουσική ,τη δική τους όμως μουσική,μια άλλη …πράξενη,αλλόκοτη μουσική.


                                     Ο,τι απέμεινε από την  είσοδο-την
                                      κεντρική πόρτα του Μεντρεσέ!.-


    Στη φυλακή λοιπόν του Μεντρεσέ αλλά και στην Παληά Στρατώνα,πρωτοεμφανίζεται απ’αυτούς τους παραβατικούς ανθρώπους   ένα άλλο είδος τραγουδιού, τα Μουρμούρικα η Ντουζενάτα.
Τραγούδια άμετρα κατά τον στίχο,μακρυά από  μελωδίες  «μελισματικές»(με εμφανέστατη ανατολίτικη μελωδική χρειά) και στίχους αυτοσχέδιους .Σε τόνο βαρύ , ασήκωτο  καταδεικτικό της «βαθειάς οδύνης»  του παράνομου φυλακισμένου..
  Σημ: Μουρμούρικο η σε Ντουζένι είναι το τραγούδι, όπου η πάνω τρίτη χορδή του μπαγλαμά ,της πανδουρίδας, του ταμπουρά δεν «πατιέται» με το δάκτυλο στο «τάστο» του όργανου, ώστε κατά το παίξιμο να κρατιέται διαρκώς ένα «ισο» δηλαδή μια απεριόριστη «ισοκρατία». Πρόκειται  για εκπληκτική μέθοδο παιξίματος , γλυκειά κατά τη μελωδική απόχρωση και απόλυτα ιδιαίτερη στη μορφοποίηση ενός»γεμάτου» ύφους  τραγουδιού.
Σημ: Φανταστικοί στα ντουζένια και καραντουζένια υπήρξαν αργότερα ο Μάρκος Βαμβακάρης , ο Κερομύτης και ο Απόστολος Χ’’χρήστος. Το ντουζένι είναι ο απόλυτα «εμπρηστικός» μελωδικά τρόπος ,ο υπέροχα, διαπεραστικά συγκινησιακός, του τρίχορδου μπουζουκιού.
    Το τραγούδι όμως, κανένα τραγούδι δεν μπορείς να το…αλυσσοδέσεις,να το μαντρώσεις, όσο ψηλά και θεόρατα να είναι τα τείχη ,όποιας φυλακής.Η μελωδία και ο στίχος θα …καβαλήσουν τον αέρα , θα βγούν έξω,θα ελευθερωθούν και θα γίνουν μιλιά, απαντοχή ,απάντηση  σε όσουν δεν μπορούν να συμβιβαστούν με την αδικία και τη …σκλαβιά.  Ετσι
αυτά τα… τραγούδια και ο τρόπος τους «τρύπησαν « τους τοίχους  της φυλακής  και «περπάτησαν»παραέξω ,όπου οι…ανυπόμονοι «εκτός»τα υιοθέτησαν ,τα μορφοποίησαν μελωδικά ,υιοθετώντας τον «ντουζένικο» τρόπο και δημιούργησαν  μουσικό πλούτο  ζηλευτό,που χρόνο με το χρόνο πέρασε και στον γύρω πλατύ υποβαθμισμένο κοινωνικό
περίγυρο –στη φτώχεια σαν τραγούδι διαμαρτυρίας ,παράπονου,επισήμανσης  της κοινωνικής  αδικίας και ταξικής...ανισορροπίας..

«Παίξε γιαβάσικη πενιά
  κι’ ένα γλυκό ντουζένι
  για να σ’ ακούσει μια ψυχή
  που σε… καταλαβαίνει».

(Απόσπασμα από το τραγούδι του Χ’’χρήστου
  «Ηρθαμε να γλεντήσωμε , Χαντζηχρήστο».

Ακριβώς αυτή την εποχή,δηλαδή στα 1850, αρχίζει να αναδεικνύεται το Λαικό Αστικό Τραγούδι,αφού για τον κάτοικο των μεγάλων αστικών κέντρων ,τα Δημοτικά εχουν σχεδόν μπεί στην άκρη.Κι’ αυτή ,κατά την ταπεινή μου άποψη,η παραπάνω δηλαδή θεώρηση, προκύπτει αποδεικτικά σαν ιστορικά θεωρημένη  πρωτεύουσα αιτία, αφορμή ,για τη δημιουργία του ρεύματος του κουτσαβακισμού,που εν πολλοίς «βόλευε» για την επο
χή την περιβόητη αστική τάξη,σαν πρωτεύον συγκριτικά σημείο –στόχο-άλλοθι  αντίδρασης για να κάνει –όπως πάγια-τη… δουλειά της.-
   Οσο για τα τραγούδια που εμπεριέχουν «δόση» μαγκιάς η κουτσαβακισμού παρα την «περιθωριακή» κατά τους ισχυρισμούς του  αστισμού θεματολογία τους , σε πείσμα διάφορων, πολλά απ’ αυτά είναι που ως τις μέρες μας τραγουδιούνται.
  Και κάτι τελευταίο : Το ότι κάποιος τραγουδά και ευχαριστιέται ένα τραγούδι αυτού του είδους ,δεν σημαίνει και καλά ότι ταυτίζεται με την θεματολογία του και βέβαια  κατ’ανάγκην  με το «ποιόν», την …πολιτεία  του κάθε τραγουδοποιού. Σου αρέσει,σε ευχαριστεί αυτό που ακούς και όχι η…φάτσα,τα ελαττώματα ,το φέρσιμο,η εν γένει συμπεριφορά του κάθε δημιουργού. Γιά οποιοδήποτε αποτέλεσμα ,προϊόν τέχνης , αυτό άλλωστε είναι παραδοχή.
Αν κάτι,δεν το αποδέχεσαι,προσπέρασέ το,αγνόησέ  το,  μην το… τιμάς.Και πάντως μην το απαξιώνεις.
Του Μπάμπη Μώκου..

Next page